ΣΩΤΗΡΙΟΣ ΓΚΟΤΖΑΜΑΝΗΣ: Ο Γιαννιτσιώτης «Πανυπουργός»
Είναι σπάνιο για μια ιστορική προσωπικότητα να συγκεντρώνει τόσο αντιφατικούς τίτλους: Ευεργέτης και δωσίλογος, διαπρεπής ιατρός και θανατοποινίτης, οραματιστής πολιτικός και συνεργάτης των κατακτητών. Ο Σωτήριος Γκοτζαμάνης, το τέκνο των Γιαννιτσών που σφράγισε με την παρουσία του τα πιο σκοτεινά και τα πιο ταραγμένα χρόνια του ελληνικού 20ού αιώνα, παραμένει μέχρι σήμερα μια φιγούρα που προκαλεί έντονες συζητήσεις.
Από τα Γιαννιτσά στην Πάδοβα: Τα Πρώτα Βήματα
Γεννημένος το 1884 στα τουρκοκρατούμενα τότε Γιαννιτσά, ο Γκοτζαμάνης προερχόταν από μια οικογένεια με βαθιές ρίζες στους εθνικούς αγώνες. Ο πατέρας του, Πέτρος, ήταν γνωστός Μακεδονομάχος και πρόεδρος της Φιλοπτώχου Αδελφότητος. Η μοίρα του Σωτηρίου, ωστόσο, έμελλε να γραφτεί μακριά από τα σύνορα της Μακεδονίας, στην Ιταλία, όπου σπούδασε Ιατρική με υποτροφία του ελληνικού κράτους.
Η ιταλική παιδεία του τον επηρέασε βαθιά, καθιστώντας τον έναν διαπρεπή ιταλόφιλο. Ακόμη και ως φοιτητής, δεν έπαψε να αρθρογραφεί για την ελευθερία της Μακεδονίας, γεγονός που του κόστισε μια καταδίκη σε θάνατο από τις τουρκικές αρχές πριν καν επιστρέψει στην πατρίδα του.
Η Πολιτική Άνοδος και οι Συγκρούσεις
Μετά την απελευθέρωση, ο Γκοτζαμάνης εισέρχεται με ορμή στην πολιτική σκηνή. Εκλέγεται βουλευτής Θεσσαλονίκης-Πέλλης το 1915, συγκρούεται με τον Ελευθέριο Βενιζέλο και εξορίζεται. Η πορεία του χαρακτηρίζεται από έναν έντονο τοπικισμό –ιδρύοντας αργότερα τη «Μακεδονική Ένωση»– αλλά και από αμφιλεγόμενες ενέργειες, όπως οι καταγγελίες για τη στάση του απέναντι σε πρόσφυγες του Καυκάσου το 1922, που προκάλεσαν αλγεινή εντύπωση.
Η Μαύρη Σελίδα της Κατοχής
Η ιστορική αποτίμηση του Γκοτζαμάνη σκιάζεται ανεξίτηλα από την περίοδο 1941-1944. Με την είσοδο των Γερμανών, ο Γκοτζαμάνης επιλέγει το δρόμο της συνεργασίας. Αναλαμβάνει το Υπουργείο Οικονομικών στην κυβέρνηση Τσολάκογλου και αργότερα μετατρέπεται σε έναν «Πανυπουργό», ελέγχοντας σχεδόν όλη την παραγωγική μηχανή της χώρας υπό τις διαταγές του Άξονα.
Αν και ο ίδιος ισχυρίστηκε ότι προσπάθησε να περιορίσει τις απαιτήσεις των κατακτητών, η συμμετοχή του στις κατοχικές κυβερνήσεις και οι προτάσεις του για κήρυξη πολέμου κατά της Σοβιετικής Ένωσης τον οδήγησαν στο εδώλιο του Ειδικού Δικαστηρίου Δωσίλογων. Το 1945 καταδικάζεται ερήμην σε θάνατο.
Η Επιστροφή και το Τέλος
Η ιστορία, όμως, είχε μια ακόμη ανατροπή. Το 1951, η κυβέρνηση Πλαστήρα του παραχωρεί αμνηστία. Ο Γκοτζαμάνης επιστρέφει στην Ελλάδα, ανακτά την περιουσία του και –προς έκπληξη πολλών– επιστρέφει στην πολιτική. Στις δημοτικές εκλογές της Θεσσαλονίκης το 1954, αγγίζει τη δημαρχία, αποδεικνύοντας ότι ένα σημαντικό μέρος της κοινωνίας εξακολουθούσε να τον στηρίζει, παρά το παρελθόν του.
Πέθανε στις 28 Νοεμβρίου 1958 στην Αθήνα. Η κηδεία του στη Θεσσαλονίκη, με δαπάνες της Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών (της οποίας υπήρξε Μέγας Ευεργέτης), ήταν μια πάνδημη τελετή που έκλεισε το κεφάλαιο μιας ζωής γεμάτης αντιθέσεις.
Υστεροφημία
Για τους Γιαννιτσιώτες και τους Μακεδόνες, ο Σωτήριος Γκοτζαμάνης παραμένει μια προσωπικότητα «υπό εξέταση». Από τη μία πλευρά, ο ευεργέτης που βοήθησε στην ίδρυση της Ιατρικής Σχολής Θεσσαλονίκης και της Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών. Από την άλλη, ο πολιτικός που συνέδεσε το όνομά του με τις πιο μελανές σελίδες της εθνικής μας ιστορίας.
Πέτρος Γκοτζαμάνης: Ο Μακεδονομάχος Στύλος των Γιαννιτσών
Αν ο Σωτήριος Γκοτζαμάνης υπήρξε η πλέον αμφιλεγόμενη μορφή της οικογένειας, ο πατέρας του, Πέτρος Γκοτζαμάνης, υπήρξε ένας από τους πλέον σεβαστούς πυλώνες του Ελληνισμού στην περιοχή της Πέλλας κατά την κρίσιμη προαπελευθερωτική περίοδο.
Η Δράση του στον Μακεδονικό Αγώνα
Στις αρχές του 20ού αιώνα, τα Γιαννιτσά ήταν το επίκεντρο της σύγκρουσης με τους κομιτατζήδες λόγω του στρατηγικού Βάλτου. Ο Πέτρος Γκοτζαμάνης, ως Δημογέροντας και ηγετικό στέλεχος της ελληνικής κοινότητας, δεν στάθηκε απλός θεατής.
- Εφορεία και Οργάνωση: Υπηρέησε ως έφορος των ελληνικών σχολείων και πρόεδρος της Φιλοπτώχου Αδελφότητος Γιαννιτσών, θέσεις που χρησιμοποιούσε ως «προπέτασμα» για την υποστήριξη των αντάρτικων σωμάτων.
- Η Σύνδεση με το Στράτευμα: Η επιρροή του ήταν τέτοια που, μετά την ιστορική Μάχη των Γιαννιτσών τον Οκτώβριο του 1912, ο ίδιος ο Διάδοχος Κωνσταντίνος επέλεξε την οικία της οικογένειας Γκοτζαμάνη για να καταλύσει ο ίδιος και το επιτελείο του.
Μια Οικογένεια στην Πρώτη Γραμμή
Η σύζυγός του, Αικατερίνη, δρούσε παράλληλα ως αντιπρόεδρος του γυναικείου συλλόγου, δημιουργώντας ένα δίκτυο κοινωνικής και εθνικής αλληλεγγύης. Η οικογένεια Γκοτζαμάνη στοχοποιήθηκε επανειλημμένα από τις βουλγαρικές δυνάμεις, με τον Πέτρο να αποτελεί μόνιμο στόχο λόγω της αδιάλλακτης στάσης του.
Η Κληρονομιά
Η δράση του Πέτρου Γκοτζαμάνη εξασφάλισε στα παιδιά του μια θέση στην «αριστοκρατία» της απελευθερωμένης Μακεδονίας. Αυτό το ηρωικό υπόβαθρο ήταν που επέτρεψε στον Σωτήριο να αναρριχηθεί ταχύτατα στα πολιτικά αξιώματα, καθώς το όνομα Γκοτζαμάνης ήταν τότε συνώνυμο της προσφοράς στον Μακεδονικό Αγώνα.
